Có một khoảnh khắc — thường ở đâu đó giữa đường cao tốc từ sân bay và tờ khai đăng ký công an đầu tiên — mà mọi người nước ngoài ở Trung Quốc đều nhận ra mình đã mắc một sai lầm hành chính nghiêm trọng.
Bạn đến với một cuốn hộ chiếu, hai chiếc áo, một chai whisky miễn thuế và một ảo tưởng thực dân mơ hồ rằng thế giới sẽ tiếp tục tuân theo những quy tắc bạn biết. Rồi tài xế taxi lao ngang qua sáu làn xe ở Bắc Kinh, vừa hét vào điện thoại, vừa xem phim cổ trang đặt cạnh vô-lăng, vừa nhổ vỏ hạt hướng dương vào cốc giấy.
Không ai chết.
Đó là bài học đầu tiên.
Điều thứ hai đến ở cơ quan.
Trung Quốc đã nâng quan liêu lên trên mức quản lý thông thường. Nó là cuộc chiến nghi thức. Bạn bước vào dưới đèn huỳnh quang trắng, mang mọi giấy tờ mình có cùng vài giấy tờ nữa mà bạn đã giả tưởng làm giả trong chuyến taxi. Sau tấm kính là một phụ nữ có quyền lực tuyệt đối khiến cả tháng của bạn tan nát ngay trước bữa trưa.
Cô ấy cầm hộ chiếu.
Cô xem xét nó như thể vừa lấy ra từ dạ dày một điệp viên đã chết.
“Bản sao.”
Bạn có một bản sao.
“Không phải bản sao này.”
Sai bản sao. Trời ơi. Có hàng chục loại: bản sao hộ chiếu, thị thực, dấu nhập cảnh, giấy phép lao động, căn cước chủ nhà, hợp đồng thuê, bản sao đóng dấu, bản màu, bản phóng 120% vì lý do đã chôn cùng vị hoàng đế cuối.
Ba tiếng sau, người ta quay lại với một tập hồ sơ dày đến mức có thể chặn được đạn súng ngắn.
Giờ lại cần ảnh.
Nền trắng. Không kính. Không cười. Thấy cả hai tai. Đúng kích thước. Đúng trán. Đúng linh hồn.
Camera từ chối khuôn mặt.
Nhân viên xử lý thì không.
Cô đóng dấu giấy rồi chỉ bạn sang tòa nhà khác.
Đến cuối năm đầu tiên, người nước ngoài đã thành thạo sẽ đi lại như một sĩ quan tình báo nhỏ. Ảnh hộ chiếu trong mọi chiếc áo khoác. Bản quét lưu ở ba dịch vụ đám mây. Hợp đồng bọc kín trong túi nhựa. Số điện thoại của những người tên Visa Mike, Visa Kevin, Visa Kevin Thật và Kevin Số Mới Đừng Dùng Số Cũ.
Rồi còn WeChat.
WeChat không phải ứng dụng. Nó là hệ tuần hoàn. Nhà nước có thể công nhận hộ chiếu, nhưng Trung Quốc công nhận biểu tượng xanh nhỏ trên điện thoại.
Bạn dùng nó trả tiền chủ nhà. Đặt lịch bệnh viện. Mua bánh bao, điện, vé tàu, thuốc, vé xem phim và trái cây đáng ngờ từ một người livestream ở Quảng Tây. Sếp gửi chỉ đạo qua đó lúc 23:47. Trường con gái gửi 47 ảnh trước bữa sáng. Ban quản lý dùng nó báo cắt nước — sau khi nước đã bị cắt.
Mất WeChat, bạn thành bóng ma lang thang trong đế chế không tiền mặt, vẫy tiền giấy như tiền Liên minh miền Nam.
Chỉ riêng cách tổ chức ăn uống cũng đủ khiến người phương Tây rối trí.
Bạn chạm vào màn hình. Mười bảy phút sau, một người đàn ông xuất hiện trong cơn mưa lạnh buốt trên chiếc xe máy điện được giữ nguyên vẹn nhờ băng dính và tâm thế phó mặc số phận, mang theo mì, thuốc lá, cà phê đá và bánh sinh nhật.
Anh ấy gọi điện.
“A lô?”
Bạn chẳng hiểu gì.
“Ngay thôi,” người ta nói.
Ngay lập tức.
Đó là nói dối. Bạn đang chân đất, thang máy ở tầng 23, và người giao hàng đã bắt đầu gào số căn hộ vào sảnh với cơn giận của chủ nợ bị lừa.
Người nước ngoài đến với hoài bão.
Bạn sẽ học Quan thoại. Đọc kinh điển. Học thư pháp. Hiểu năm nghìn năm văn minh.
Sáu tháng sau, họ đứng say xỉn và tức giận trong cửa hàng tiện lợi lúc nửa đêm vì máy tự thanh toán không chấp nhận hộ chiếu nước ngoài.
Trung Quốc tháo rời con người đến tận cơ chế vận hành như thế đó.
Sự chắc chắn sẽ bị trừng phạt. Hệ thống thay đổi qua một đêm. Ngân hàng có ứng dụng mới. Ứng dụng đòi nhận diện khuôn mặt. Hệ thống nhận diện cho rằng khuôn mặt ấy chẳng thuộc về ai. Bảo vệ nhìn điện thoại, rồi nhìn mặt thật và cười đến mức phải ngồi xuống.
Không ác ý. Chỉ là sự mua vui nghề nghiệp.
Quyền riêng tư cũng bị đối xử với sự ngờ vực tương tự.
Một người lạ có thể hỏi tuổi, cân nặng, lương, tiền thuê nhà, tình trạng hôn nhân và kế hoạch sinh con trước cả khi hỏi tên. Những bà cụ vỗ bụng bạn và phán rằng bạn đẫy đà. Đàn ông chụp ảnh bạn trong thang máy với đèn flash bật sáng. Trẻ con hét “Người nước ngoài!” như thể một con hươu cao cổ vừa bước lên tàu điện ngầm.
Đến một lúc người ta không còn phản ứng nữa.
Người ta gọi đó là hòa nhập.
Điều điên rồ là cỗ máy vẫn hoạt động.
Hai mươi triệu người thức dậy, thành phố chuyển động. Cửa tàu điện mở. Baozi bốc khói góc phố. Kiện hàng đi nghìn km qua đêm. Màn hình điện thoại nứt được thay trong bữa trưa. Thứ Ba một con đường biến mất, thứ Năm trở lại với cây mới trồng.
Hỗn loạn ở khắp nơi, nhưng nó có lịch hẹn.
Bạn học vốn từ vựng để sống sót.
“Có lẽ” nghĩa là không.
“Chúng tôi sẽ xem xét” nghĩa là không.
“Chắc là được” có nghĩa là chẳng ai biết.
“Rất tiện” nghĩa là: tải hai ứng dụng, đăng ký bằng căn cước Trung Quốc mà bạn không có, quét mặt, quét tòa nhà, quét mặt trăng, rồi quay lại trong giờ làm việc với bản gốc một giấy tờ chưa ai nhắc tới.
Qua đường đòi hỏi niềm tin. Dòng xe không dừng. Nó uốn quanh.
Bạn bước vào sáu làn xe buýt, xe tay ga, taxi, người giao hàng và những ông già lái máy nông nghiệp xuyên qua trung tâm Thượng Hải. Chần chừ sẽ biến bạn thành con mồi. Nếu cứ bước đều, dòng xe sẽ rẽ ra quanh bạn.
Phần lớn là vậy.
Kỹ thuật đó cũng dùng được trong họp.
Nhiều năm trôi qua trước khi nhận ra mình đã bị lây.
Tiếng la dưới nhà không còn nghe thù địch. Những cô dì nhảy ở quảng trường thành một phần thời tiết. Ông lão hút thuốc dưới biển CẤM HÚT THUỐC đã thành chi tiết kiến trúc. Người giao hàng biết lúc bạn ở nhà. Bảo vệ từng đòi hộ chiếu mỗi sáng nay vẫy cho qua mà chẳng ngẩng khỏi điện thoại.
Rồi bạn về thăm quê nhà.
Thảm họa.
Nhà hàng yêu cầu thẻ nhựa.
Chuyển khoản ngân hàng mất ba ngày làm việc.
Hiệu thuốc đóng lúc sáu giờ.
Taxi đắt hơn chuyến bay.
Một kiện hàng dự kiến sẽ đến vào khoảng đâu đó giữa sáng thứ Ba và lúc nền văn minh phương Tây sụp đổ.
Bạn đứng ở quầy, dí điện thoại vào máy thanh toán như một kẻ điên đang cố giao tiếp với máy nông nghiệp.
Không ai hiểu.
Lúc ấy người ta phát hiện Trung Quốc đã làm mình hư hại vĩnh viễn.
Thước đo đã được chỉnh lại. Kiên nhẫn bị đun cạn. Điện thoại có 19 ứng dụng biểu tượng đỏ vàng, tất cả đòi cập nhật và cấp quyền. Bạn đặt lẩu lúc ba giờ sáng được nhưng không giải thích địa chỉ cho người thân nếu không mở bản đồ.
Bạn không ngừng phàn nàn về Trung Quốc. Đó là nghĩa vụ. Giao thông, giấy tờ, tiếng ồn, trang web bị chặn, chủ nhà, các cuộc họp, các cuộc họp về những cuộc họp trước.
Bạn thề sẽ rời khỏi đất nước này.
Ai cũng thề sẽ rời khỏi đất nước này.
Rồi đêm xuống. Mưa lấp lánh trên vỉa hè. Xe điện lướt dưới biển hiệu đỏ. Có người nướng xiên cừu dưới cầu. Phía trên, đoàn tàu rít lên. Thành phố bụi bặm, đầy điện và tỉnh thức.
Bạn ngồi trên ghế nhựa ăn mì trong bát kim loại, trong khi gần đó một đội phá dỡ đang làm việc chẳng vì lý do nào có thể biện hộ được.
Và cảm giác đó thật đúng.
Đó là căn bệnh.
Bạn đến để tìm cơ hội, phiêu lưu, tiền bạc, lối thoát hoặc một sự giác ngộ phương Đông còn mơ hồ nào đó được bán qua cuốn sách bìa mềm trong hiệu sách sân bay.
Điều người ta tìm thấy là tốc độ.
Tốc độ thô ráp, kiệt sức, phi lý.
Sau đủ nhiều năm, cuộc sống thông thường trở nên chậm đến không chịu nổi.
